Naar de inhoud
braineDoe de proef

Hoe leer je het beste voor een toets? Een plan in 4 stappen

Overhoren en spreiden in plaats van herlezen. Een toetsplan in vier stappen met de cijfers uit het onderzoek, en weekschema's voor 7 en 21 dagen.

Redactie Braine10 min lezen

Een stapel studieboeken met een wekker, bril en markeerstift op een bureauBeeld door stux · Pixabay-licentie · via Pixabay.

Overhoor jezelf in plaats van te herlezen, en verdeel de stof over meerdere dagen. Die twee technieken scoren in het onderzoek het hoogst, herlezen en markeren het laagst. Alleen voelt de goede manier tijdens het leren slechter.

Wat de meeste leerlingen doen, en waarom dat niet werkt

De meeste leerlingen en studenten herlezen, en dat is precies de techniek die weinig oplevert.

In 2009 vroegen onderzoekers aan 177 studenten van Washington University hoe ze leerden. 84% noemde herlezen, 55% zelfs als belangrijkste methode. Maar 11% overhoorde zichzelf echt, en 1% noemde dat als belangrijkste. Het zijn Amerikaanse studenten, maar wie ooit een avond voor een toets met een markeerstift aan de keukentafel zat, herkent het patroon.

Wat dat kost, laat het bekendste experiment over dit onderwerp zien. Roediger en Karpicke lieten in 2006 180 studenten een tekst leren op drie manieren en toetsten ze vijf minuten later of een week later. Bij het overhoren kregen ze geen antwoorden te zien, ze moesten alleen opschrijven wat ze nog wisten.

Groep Na 5 minuten Na 1 week
4 keer lezen 83% 40%
3 keer lezen, 1 keer overhoren 78% 56%
1 keer lezen, 3 keer overhoren 71% 61%

Vijf minuten na het leren wint lezen. Een week later is de volgorde omgedraaid. De leesgroep had de tekst gemiddeld 14,2 keer gelezen, de overhoorgroep 3,4 keer. Toch was de leesgroep in een week 52% kwijt van wat ze na vijf minuten wist, de overhoorgroep 14%. Het volledige artikel is vrij te lezen.

Dat is één experiment, met studenten en een leestekst. Daarom is het grote overzicht van Dunlosky en collega’s uit 2013 belangrijker. Zij beoordeelden tien veelgebruikte leertechnieken op het onderzoek dat er toen was:

Oordeel Techniek Wat het is
Hoog nut Jezelf overhoren Uit je hoofd ophalen: flashcards, oefenvragen, leeg blad
Hoog nut Gespreid leren Dezelfde stof op verschillende dagen terugzien
Gemiddeld nut Elaboratief vragen Jezelf steeds vragen “waarom is dat zo?”
Gemiddeld nut Zelfuitleg Uitleggen hoe een stap of regel samenhangt met wat je al weet
Gemiddeld nut Door elkaar oefenen Soorten opgaven mengen in plaats van per soort afwerken
Laag nut Samenvatten De stof in eigen woorden inkorten
Laag nut Markeren Belangrijke zinnen kleuren
Laag nut Sleutelwoordmethode Een nieuw woord koppelen aan een bekend woord dat erop lijkt, met een beeld erbij
Laag nut Beelden maken bij tekst Je de tekst als plaatje voorstellen
Laag nut Herlezen De stof nog een keer doorlezen

De auteurs zeggen er zelf bij dat geen enkele techniek een wondermiddel is. Laag nut betekent ook niet nutteloos: het betekent dat het de prestaties niet consequent verbetert, terwijl je er wel veel tijd in steekt.

Het plan in vier stappen

Plannen, overhoren, spreiden en afsluiten. Elke stap rust op een eigen stuk onderzoek.

Stap 1: plan terug vanaf de toetsdatum

Tel het aantal dagen tot de toets en hak de stof in stukken van één leermoment. Een leermoment is een stuk dat je in één keer kunt overhoren: een paragraaf, twintig woordjes, één soort som.

De vuistregel voor de afstand komt van Cepeda en collega’s, die in 2008 ruim 1.350 mensen lieten leren met verschillende pauzes tussen twee leersessies. De beste pauze bleek ongeveer 20 tot 40% van de tijd tussen de tweede leersessie en de toets als die toets een week later kwam, en ongeveer 5 tot 10% als hij een jaar later kwam. Hoe verder weg de toets, hoe groter de pauze mag zijn, maar als aandeel van die tijd wordt hij kleiner.

Uitgerekend ziet dat er zo uit:

Toets over Beste pauze volgens de vuistregel In de praktijk
7 dagen 20 tot 40% = 1,4 tot 2,8 dagen herhaal na 2 dagen
365 dagen 5 tot 10% = 18 tot 36 dagen herhaal na 3 tot 5 weken

Let op wat dit wel en niet zegt. Cepeda mat twee leersessies, geen schema met vijf herhalingen, en rekende vanaf de tweede sessie, niet vanaf vandaag; vanaf vandaag gerekend valt de pauze iets korter uit. Voor alles tussen een week en een jaar in moet je schatten. De schema’s verderop zijn onze vertaling van de vuistregel naar een gewone schoolweek.

Maak in deze stap ook alvast de vragen waarmee je jezelf straks overhoort. Zet ze op flashcards, in een document of in de kantlijn. Dat kost een avond, maar het is het enige voorwerk dat je nodig hebt.

Stap 2: lees één keer, overhoor daarna

Lees een stuk één keer goed. Sla het boek dicht en haal op wat je weet: schrijf het op een leeg blad, beantwoord je eigen vragen, maak oefenopgaven of leg het hardop uit aan iemand die niet in je klas zit. Pas daarna kijk je wat je mist.

Dit is het verschil tussen 61% en 40% na een week. En het werkte in het experiment zelfs zonder dat studenten hun antwoorden konden nakijken. Met nakijken heb je er dus alleen meer aan: een fout die je niet verbetert, kun je de volgende keer weer maken.

Twee technieken met gemiddeld nut passen hier goed bij. Stel jezelf bij elk feit de vraag “waarom is dat zo?”, en leg bij een som of redenering uit hoe elke stap volgt uit de vorige. Dat maakt van overhoren meer dan rijtjes opzeggen.

Stap 3: spreid en meng

Zie elk stuk minstens twee keer terug, op een andere dag. En als je de stof eenmaal kent, oefen dan door elkaar.

Hoeveel dat scheelt, liet een experiment van Rohrer en Taylor uit 2007 zien. Studenten oefenden verschillende soorten wiskundeopgaven. De ene groep deed ze per soort, de andere groep door elkaar. Tijdens het oefenen deed de geblokte groep het veel beter: 89% goed tegenover 60%. Op de toets een week later was het omgekeerd: 63% goed bij wie had gemengd, 20% bij wie had geblokt.

Wie mengt, moet bij elke opgave eerst bedenken welke aanpak erbij hoort. Op een toets moet dat ook. Wie per soort oefent, weet bij opgave 7 al welke formule komt.

Een eerlijke kanttekening: Rohrer en Taylor werkten met studenten, met rekenprocedures en in een lab. Ze schrijven zelf dat het effect bij jongere leerlingen of bij stof waar het om begrip gaat kleiner kan zijn. Mengen werkt het best bij vakken met verschillende soorten opgaven: wiskunde, natuurkunde, economie, grammatica.

Stap 4: sluit af met een oefentoets

De dag voor de toets leer je niets nieuws meer. Maak een oefentoets onder toetsomstandigheden: alles door elkaar, zonder boek, met een klok erbij. Kijk daarna alleen de vragen na die fout gingen en overhoor die nog één keer.

Ga daarna op tijd slapen. Een overzichtsstudie van Rasch en Born uit 2013 beschrijft hoe het brein net geleerde dingen tijdens diepe slaap vastlegt. In een experiment uit 2007 prentten proefpersonen na een nacht zonder slaap nieuwe dingen slechter in dan uitgeslapen deelnemers. Doorleren tot twee uur ‘s nachts is dus geen gratis extra leertijd: het gaat af van de slaap waarin je vastlegt wat je leerde.

Weekschema voor een toets over 7 dagen

Begin een week van tevoren, zie elk stuk minstens twee keer terug met ongeveer twee dagen ertussen, en sluit af met een gemengde oefentoets.

We gaan uit van een toets over drie hoofdstukken (A, B en C). Bij meer of minder stof schuif je met de stukken, niet met het ritme.

Dag Wat je doet
Dag 1 Stof in stukken verdelen, vragen maken. Hoofdstuk A lezen en overhoren.
Dag 2 Hoofdstuk B lezen en overhoren.
Dag 3 Hoofdstuk A overhoren zonder te lezen (2 dagen na de eerste keer). Hoofdstuk C lezen en overhoren.
Dag 4 Hoofdstuk B overhoren.
Dag 5 Hoofdstuk C overhoren. Daarna vragen uit A, B en C door elkaar. Fouten markeren.
Dag 6 Alleen de gemarkeerde fouten opnieuw ophalen. Korte dag.
Dag 7 Oefentoets met alles door elkaar, fouten nakijken, op tijd slapen.
Dag 8 Toets.

Merk op dat herlezen alleen op dag 1 tot en met 3 voorkomt, en dan één keer per hoofdstuk. Daarna lees je alleen nog terug wat je bij het overhoren niet wist.

Weekschema voor een toets over 21 dagen

Met drie weken kun je drie rondes maken: leren, herhalen met een paar dagen ertussen, en afsluiten.

Voor drie weken bestaat geen precies gemeten optimum: het zit tussen de week-regel (20 tot 40%) en de jaar-regel (5 tot 10%) in. Wij kiezen vier dagen tussen de eerste keer leren en de eerste herhaling. Gerekend zoals Cepeda deed, als aandeel van de tijd die na die herhaling nog rest tot de toets, is dat 25 tot 31%: binnen de week-regel, maar niet aan de bovenkant, omdat de toets verder weg ligt dan een week. Voorbeeld met vier delen (A tot en met D), zoals een tentamen of een groot proefwerk.

Week Dagen Wat je doet
Week 1 Dag 1 Stof in vier delen verdelen, vragen of flashcards maken.
Dag 2 tot 5 Elke dag één deel lezen en meteen overhoren (A, B, C, D).
Dag 6 en 7 Deel A en B opnieuw overhoren zonder te lezen (4 dagen na de eerste keer).
Week 2 Dag 8 en 9 Deel C en D opnieuw overhoren zonder te lezen (4 dagen na de eerste keer).
Dag 10 tot 12 Vragen uit alle vier de delen door elkaar. Fouten markeren.
Dag 13 en 14 Vrij, of een korte ronde met de gemarkeerde fouten.
Week 3 Dag 15 tot 17 Tweede herhaalronde, gemengd, met nadruk op de delen met de meeste fouten.
Dag 18 Oefentoets met alles door elkaar.
Dag 19 en 20 Alleen de fouten uit de oefentoets opnieuw ophalen.
Dag 21 Korte laatste ronde, op tijd slapen. Toets de dag erna.

Valt een dag uit door sport of een ander vak, schuif dan door. Het gaat om de afstand tussen de rondes, niet om de precieze dag.

Waarom het slechter voelt

Herlezen en per soort oefenen voelen beter omdat ze op korte termijn ook beter werken. Het voordeel van overhoren en mengen zie je pas dagen later.

Dat is de valkuil. In het eerste experiment van Roediger en Karpicke, met 120 studenten en teksten over de zon en over zeeotters, wonnen de lezers na vijf minuten: 81% tegenover 75%. Na twee dagen wonnen de overhoorders met 68% tegen 54%, na een week met 56% tegen 42%. De overhoorgroep wist na een week evenveel als de leesgroep na twee dagen.

De leesgroep uit het tweede experiment voorspelde zelf dat ze het meeste zou onthouden. Bij de wiskundeopgaven van Rohrer en Taylor scoorde de geblokte groep tijdens het oefenen 89%, en dat voelt als beheersing. En in een experiment van Kornell en Bjork uit 2008 leerden 120 studenten de schilderstijl van twaalf schilders herkennen. 78% deed het beter als de schilderijen door elkaar werden getoond, maar 78% dacht dat per schilder leren even goed of beter was.

Je gevoel tijdens het leren meet dus hoe vlot het nu gaat, niet wat je volgende week nog weet. Moeite bij het ophalen is geen teken dat het misgaat. Het is het moment waarop je onthoudt.

Een praktische test: als je een bladzijde leest en denkt “dit ken ik”, sla hem dan dicht en schrijf op wat erop stond. Het verschil tussen die twee is wat je op de toets mist.

Wat niet in het plan zit, en waarom

Markeren, samenvatten en leren volgens je leerstijl staan er bewust niet in: het onderzoek ondersteunt ze niet of nauwelijks.

Markeren en samenvatten. Beide kregen bij Dunlosky het oordeel laag nut. Ze kosten vooral tijd die je ook aan overhoren kunt besteden. Wil je toch samenvatten, doe het dan uit je hoofd met het boek dicht. Dan is het een vorm van overhoren.

Leerstijlen. Het idee dat je beter leert als de stof past bij je stijl (visueel, auditief, doen) is breed geloofd. In een onderzoek uit 2012 onder 105 Nederlandse leraren geloofde 96% erin. Een overzichtsstudie van Pashler en collega’s uit 2008 vond wel dat mensen voorkeuren hebben, maar vrijwel geen bewijs dat les afgestemd op die voorkeur beter werkt. De paar goed opgezette studies spraken het zelfs tegen. Je hoeft dus niet eerst uit te zoeken wat voor leerder je bent: overhoren en spreiden werken voor iedereen.

Alles op de laatste avond. Stampen vlak voor de toets lijkt op herlezen: het werkt op korte termijn, zoals de lezers na vijf minuten wonnen. Maar je mist de pauze tussen twee leermomenten die bij Cepeda het verschil maakte, en je slaapt korter. Voor stof die je later weer nodig hebt, bij een examen of een vervolgvak, is dat dubbel verlies.

Lukt het niet om lang genoeg bij de stof te blijven om dit plan te volgen, dan zit het probleem eerder in je omgeving dan in je techniek. Daarover gaat concentratie verbeteren tijdens het studeren.

Veelgestelde vragen

Is herlezen een slechte manier om te leren?

Het helpt weinig. In een experiment met 180 studenten onthield de groep die een tekst vier keer las na een week 40%, de groep die hem één keer las en zich drie keer overhoorde 61%. In een groot overzicht van tien leertechnieken kreeg herlezen het oordeel laag nut.

Hoeveel dagen van tevoren moet je beginnen met leren voor een toets?

Zo vroeg dat je elk stuk stof minstens twee keer kunt ophalen, met dagen ertussen. Bij een toets over een week ligt de beste pauze tussen twee leermomenten rond de twee dagen (volgens onderzoek met ruim 1.350 deelnemers: 20 tot 40% van de tijd tussen de tweede leersessie en een toets een week later).

Waarom voelt herlezen beter dan jezelf overhoren?

Omdat herlezen op korte termijn ook beter werkt. Vijf minuten na het leren wint de leesgroep, pas na twee dagen en een week wint overhoren. Studenten die alleen lazen, voorspelden zelf dat ze het meest zouden onthouden; na een week waren ze 52% kwijt van wat ze wisten, de overhoorgroep 14%.

Helpt markeren en samenvatten bij het leren voor een toets?

Weinig. In het overzicht van Dunlosky en collega's uit 2013 kregen markeren en samenvatten het oordeel laag nut: ze verbeteren de prestaties niet consequent, terwijl vooral markeren veel gebruikt wordt.

Verder lezen

  1. Slim leren

    Door elkaar oefenen: slechter gevoel, beter resultaat

    Mengen in plaats van per soort oefenen: 63% tegen 20% op de toets, al ging oefenen zelf slechter. Zo pas je het toe bij wiskunde, talen en geschiedenis.

  2. Slim leren

    Jezelf overhoren: beter dan herlezen? Wat de cijfers zeggen

    Overhoren wint van herlezen zodra er een dag tussen zit: 68% tegenover 54%. De twee experimenten in een tabel en vijf manieren om het te doen.

  3. Slim leren

    Beste leermethode: tien leertechnieken vergeleken

    Tien leertechnieken naast hoe vaak studenten ze gebruiken: herlezen 84%, overhoren 11%. Met een keuzehulp per soort stof en de grenzen van het onderzoek.

Alles over slim leren